Malatya'nın Zengin Kültürel Mirası: Geleneksel Halk Oyunları ve Tura

Malatya'da Halay Kültürü ve Müzikal Zenginlik

Malatya, coğrafi konumu itibarıyla zengin bir halay bölgesinin merkezinde yer alır. Bölgedeki halk oyunları, komşu illerle girilen kültürel etkileşimler sonucunda çeşitlenmiş ve kendine özgü bir karakter kazanmıştır. Yörede halay çekme eylemi halk arasında Dillân Çekme olarak adlandırılır. Bu oyunlar genellikle davul ve zurna eşliğinde icra edilse de, bağlama, cümbüş ve darbuka gibi enstrümanlar da bu kültürel dokunun önemli parçalarıdır. Özellikle Arapgir ilçesinde klarnetin daha yaygın bir kullanım alanı bulduğu dikkat çekmektedir.

Halaylar, belirli bir düzen içerisinde oynanır. Beş kişiyle gerçekleştirilen halaylarda grubun başını çeken oyuncuya halay başı, dizinin en sonunda yer alan oyuncuya ise Pöççü denir. Hem halay başı hem de Pöççü, ellerinde birer mendil bulundurarak oyunun ritmine ve estetiğine katkıda bulunurlar. Malatya'da oynanan oyun repertuvarı oldukça geniştir; Ağırlama, Arkuşta, Aşırma Halayı, Arapgir Halayı, Bapuri, Berde, Başayak Halayı, Çarşı Su Halayı, Cezayir Oyunu, Çeçer, Dillan, Değirmenci Halayı, Delilo, Gelin Halayı, Gerzani, Gezinti, Güvenk, Güzeller, Hımhime, Heyhat, Hoplama, Hoşgeldin, Karahisar Halayı, Keçike, Kemaliye Tamzarası, Kırıkhan ve Kol gibi pek çok farklı oyun türü yöre kültürünü yansıtır. Gelin halayı olarak bilinen Yüksek Ayvanlarda Bülbüller Öter türküsü, özellikle kına yakma merasimlerinde genç kızlar ve kadınlar tarafından sahnelenen törensel bir oyundur.

Semahlar ve Geleneksel Kıyafetler

Malatya'da sadece halaylar değil, aynı zamanda toplu olarak icra edilen ve derin bir törensel nitelik taşıyan semahlar da önemli bir yer tutar. Bölgede Hızır Semahı, Bozok Semahı, Demdem Semahı, Arguvan Semahı ve Kırat Semahı gibi farklı türlerde semahlar icra edilmektedir. Bu oyunlar, yörenin inanç ve kültür dünyasının bir yansıması olarak kuşaktan kuşağa aktarılmaktadır.

Oyunların görsel dünyasını oluşturan giysiler ise Malatya'nın farklı ilçelerinde çeşitlilik gösterir. Erkekler oyunlarda genellikle başlarına ak işlemeli bir papak olan Küm takarlar, ancak bazı durumlarda başı açık şekilde oynamayı da tercih ederler. Kadınların geleneksel kıyafetleri ise oldukça detaylıdır. Baş kısmında, etrafı altın liralarla çevrili bir fes olan Küllük kullanılır. Fesin üzerine Pusu takılır ve en üste dolak ya da yazma bağlanır. Kıyafetin geri kalanını şalvar, üç etek ve üzerine giyilen önlük formundaki bernavile tamamlar. Bele bağlanan renkli şalın kenarına kırmızı ve beyaz renkli mendiller takılır; ayaklarda ise nakışlı çoraplar ile siyah yemeniler tercih edilir.

Bir Cesaret ve Savunma Oyunu: Tura

Malatya folklorunun en dikkat çekici ve özgün unsurlarından biri şüphesiz Tura oyunudur. Temelinde bir savaş oyunu karakteri taşıyan Tura, aslında askere gidecek gençlerin acıya karşı dayanıklılık kazanmaları ve kendilerini savunmayı öğrenmeleri amacıyla geliştirilmiştir. Oyun, birbirine rakip olan iki ayrı ekip arasında gerçekleştirilir. Köylerden gelen grupların oluşturduğu bu ekipler, önceden hazırlanan ve örülmüş kemer biçiminde olan veya bükülmüş bezlerden yapılan turalar ile meydana çıkarlar.

Davul ve zurna eşliğinde başlayan Tura havası, oyuncuların heyecanını zirveye taşır. Oyun, hem rakibe karşı bir saldırı hem de gelen saldırılardan korunma stratejisi üzerine kuruludur. Kurallara göre, vuruşların boyun ile kemer arasında kalan bölgeye yapılması gerekir; kafa, kalça ve bacak bölgelerine vurmak yasaktır. İyi bir turacı, sadece fiziksel güçle değil, aynı zamanda estetik figürlerle de kendini ispatlar. Rakibine vurduktan sonra naralar atarak meydan okumak veya horoz gibi kabararak kendine güven sergilemek oyunun folklorik parçalarıdır. Bazı oyuncular acıya dayanıklılıklarını kanıtlamak için kalın yelekler giymek yerine sadece gömlekle sahaya çıkarak rakiplerine meydan okurlar. Tura, sadece bir güç gösterisi değil, aynı zamanda bireyin kendi rüştünü ve cesaretini kanıtladığı, geleneksel bir er meydanıdır.

Malatya'nın bu zengin halk oyunları kültürü, hem geçmişin izlerini taşıyan törensel semahları hem de rekabet ve dayanıklılığı birleştiren Tura gibi oyunlarıyla bölgenin toplumsal hafızasını yaşatmaya devam etmektedir.

Kaynak: malatya.ktb.gov.tr
Görsel: quinn.ayna, Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0

TürkAta Haber Ajansı
Malatya Gündemi